Opracowanie: Filip Dopierała

Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego, kosztem swego majątku. Są zatem dwie osoby - darczyńca (przedsiębiorca) oraz obdarowany.
Darowizna może być dokonana zarówno przez osoby fizyczne jak i osoby prawne.

DAROWIZNA OD OSÓB FIZYCZNYCH

Jest to darowizna dokonana przez tzw. jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej (np. spółkę cywilna, jawną czy komandytową). Spółka taka przekazując darowiznę fundacji de facto dokonuje tego jako zbiór osób tworzących spółkę. Dlatego też odliczenia od podatku z tego tytułu będą przysługiwać poszczególnym osobom, które tę spółkę tworzą.

Zatem każda z osób wchodzących w skład spółki cywilnej, jawnej, komandytowej, partnerskiej czy komandytowo - akcyjnej będzie od swojego dochodu odliczać taką część darowizny jaka przysługuje mu w proporcji do posiadanych udziałów w spółce.

DAROWIZNA OD OSÓB PRAWNYCH

Inaczej się ma sprawa z przedsiębiorcami jakimi są osoby prawne - spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjne, spółdzielnie. Podmioty te dając darowiznę odliczają ją od dochodu całego podmiotu i to bez względu na liczbę udziałowców, akcjonariuszy czy członków spółdzielni.

Trzeba pamiętać w tym miejscu o korzyściach płynących dla przedsiębiorcy dającego darowiznę.

Wysokość darowizn jest limitowana.

Wysokość uzależniona jest od dochodu darowizn:

Na mocy ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych darczyńca może od dochodu stanowiącego podstawę opodatkowania odliczyć wartość darowizny do wysokości 10% dochodu do opodatkowania. Darowizna ta może być przekazana organizacjom, o których mowa w art. 3 ust. 2 i 3 ustawy o działalności pożytku publicznego (czyli m.in. organizacjom pozarządowym), prowadzącym działalność w sferze zadań publicznych określonych w art. 4 oraz na cele kultu religijnego.

Sfera zadań publicznych, na jakie może być przeznaczona darowizna (art. 4 ustawy)

1. pomoc społeczna, w tym pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób;
2. działalność charytatywna;
3. podtrzymywanie tradycji narodowej,
4. pielęgnowanie polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej;
5. działalność na rzecz mniejszości narodowych;
6. ochrony i promocji zdrowia; działań na rzecz osób niepełnosprawnych;
7. promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy;
8. upowszechniania i ochrony praw kobiet oraz działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn;
9. działalności wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości działalności wspomagającej rozwój wspólnot i społeczności lokalnych;
10. nauki, edukacji, oświaty i wychowania;
11. krajoznawstwa oraz wypoczynku dzieci i młodzieży;
12. kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i tradycji;
13. upowszechnienia kultury fizycznej i sportu;
14. ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego;
15. porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przeciwdziałania patologiom społecznym;
16. upowszechniania wiedzy i umiejętności na rzecz obronności państwa;
17. upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji;
18. ratownictwa i ochrony ludności;
UWAGA

Jeżeli przedmiotem darowizny są towary lub usługi opodatkowane podatkiem od towarów i usług, (VAT), przez pojęcie kwoty darowizny rozumie się wartość towaru uwzględniającą należny podatek od towarów i usług.
UWAGA

Wysokość wydatków na darowizny wykazuje przedsiębiorca na podstawie dokumentów stwierdzających ich poniesienie, (musi być umowa i pokwitowanie odebrania darowizny) z tym że, jeżeli przedmiotem darowizny są pieniądze, wysokość wydatków na darowiznę ustala się na podstawie dowodu wpłaty na rachunek bankowy obdarowanego.


Darowizna została skonstruowana jako umowa, a nie jako jednostronne oświadczenie woli darczyńcy - przedsiębiorcy (jak na przykład - pełnomocnictwo). W ten sposób uchylona została możliwość obdarowania kogokolwiek wbrew jego woli. Jeżeli zatem przedsiębiorca miałby przekazać na rzecz fundacji rzecz wysoce jej uciążliwą (na przykład taką, która już jest zużyta, wymaga konserwacji lub wysokich kosztów eksploatacji), fundacja mogłaby odmówić przyjęcia takiej darowizny.
Nie wolno dawać również tzw. pozornych darowizn, które pozwalają darczyńcy na odliczenie podatkowe - wydatku, którego faktycznie nie dokonał albo w wysokości, której faktycznie nie darował (wtedy gdy darował mniej niż wynika z umowy). W takich bowiem wypadkach spowoduje to nieprawidłowości podczas rozliczenia podatkowego. Darowizna pozorna przybiera często postać darowizny rzeczowej. Wtedy gdy wartość darowanej rzeczy faktycznie przekracza jej rzeczywistą cenę. Nie znajdzie tutaj zastosowania tzw. wycena umowna. Oprócz przypadków zaniżenia ceny, zdarzają się również sytuacje, kiedy wartość rzeczy jest wyraźnie zawyżona. Może to spotkać się z określoną reakcję organów skarbowych, które rozważając kwestie darowizny zakwestionują jej wysokość.

Dokonanie darowizny musi polegać na:

Pojęcie darowizny nie obejmuje bezpłatnego świadczenia usług.

Nie obejmuje również zrzeczenia się prawa, którego darczyńca- przedsiębiorca jeszcze nie nabył w taki sposób, albo które nabył w taki sposób, że w razie zrzeczenia się, prawo to jest uważne za nie nabyte.
Nie może zatem darczyńca darować wykonania usług. Oczywiście może świadczyć nieodpłatnie usługi, ale takie świadczenie nie jest darowizną. Będzie natomiast uważane za nieodpłatne świadczenie usług, co oczywiście stanowi przychód dla fundacji. Nie pozwala jednak darczyńcy na odliczenie takiego świadczenia od podatku dochodowego jako darowizny.
Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.

Przykład

Spółka cywilna uzyskała dochód w wysokości 1000 zł. Spółkę tworzą dwaj wspólnicy. Jeden posiada 30% udziałów drugi 70% udziałów. Wspólnie - czyli jako spółka - oddali fundacji darowiznę w wysokości 100 zł.
Pierwszym krokiem jest przeanalizowanie w jakiej wysokości każdy ze wspólników uzyskał dochód. Pierwszy z nich uzyskał dochód w wysokości 700 zł. Drugi z nich uzyskał dochód w wysokości 300 zł.
Darowizna udzielona przez spółkę również rozdzieli się na dwie części:

(W naszym przykładzie wysokość odliczonej darowizny nie może przekraczać 10% dochodu każdego ze wspólników i dlatego będą odliczone u każdego w pełnej wysokości). Wspólnicy ci umieszczą odliczenia w comiesięcznej deklaracji PIT 5 oraz w rocznym zeznaniu podatkowym.

Darczyńca nie może również darować takich rzeczy, których nie nabył (tzn. nie stał się właścicielem). Nie może on również darować takiego prawa, które jest ściśle osobiste (np. służebności osobistych).

Tak więc darowizny nie stanowią następujące bezpłatne przysporzenia:

• gdy zobowiązanie do bezpłatnego świadczenia wynika z umowy uregulowanej innymi przepisami kodeksu;
• użyczenie (choć z zasady jest nieodpłatne)
• przechowanie
• dożywocie

• gdy ktoś zrzeka się prawa, którego jeszcze nie nabył, albo które nabył w taki sposób, że w razie zrzeczenia się, prawo jest uważane za nie nabyte.

Nie oznacza to jednak, iż w rozumieniu innych ustaw świadczenia takie nie będą podlegały wspólnym regulacjom z umową darowizny (np. ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych), o czym wspomnieliśmy powyżej.
Z uwagi na to, że darowizna jest umową, darczyńca może nałożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie). Obdarowany, z uwagi na to, że otrzymuje jakieś dobra od darczyńcy, może być zobowiązany do wykonania określonych czynności.
Przedsiębiorca może zobowiązać fundację, aby część darowizny przekazać innej osobie lub na wskazany cel. Nie oznacza to jednak, że osoba, na rzecz której darowizna ma być przekazana może od fundacji tego świadczenia żądać. Nie ma ona takiego prawa ponieważ stosunek zobowiązaniowy powstał tylko pomiędzy fundacją jako obdarowaną a darczyńcą. W takim przypadku jedynie darczyńca może rozwiązać umowę darowizny i zażądać jej zwrotu.
Przedsiębiorca - darczyńca, który wykonał zobowiązanie wynikające z umowy darowizny, może zatem żądać wypełnienia polecenia, chyba że ma ono na celu wyłącznie korzyść obdarowanego. Po śmierci darczyńcy (tutaj mowa o przedsiębiorcy będącym osobą fizyczną) wypełnienia polecenia mogą żądać spadkobiercy darczyńcy, a jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny - także właściwy organ państwowy. Obdarowany natomiast może odmówić wypełnienia polecenia, jeżeli jest to usprawiedliwione istotną zmianą stosunków. Fundacja zatem może odmówić świadczenia (wykonania zapisu) gdy np. miałaby świadczyć więcej niż otrzymała lub świadczyć rzeczy z gruntu niemożliwe czy też przekraczające zakres jej działalności. Jeżeli wypełnienia polecenia żąda darczyńca lub jego spadkobiercy, obdarowana fundacja może zwolnić się z zobowiązania przez wydanie przedmiotu darowizny w naturze w takim stanie, w jakim przedmiot ten się znajduje. Przepisu tego nie stosuje się, gdy wypełnienia polecenia żąda właściwy organ państwowy.

Darczyńca może odwołać darowiznę:

• jeszcze nie wykonaną,
• jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych,
• obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Darowizna jednak nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Takie sformułowanie w istocie będzie miało zastosowanie do osób fizycznych choć teoretycznie możemy sobie wyobrazić przebaczenie skierowane również w stosunku do osoby prawnej (np. fundacji), która inwestowała niezgodnie z wolą darczyńcy.

Darowiznę mogą również odwołać spadkobiercy darczyńcy z powodu:

• niewdzięczności - tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania,
• albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.

Darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie.
Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowana fundacja ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia (czyli tych wartości które pozostały z całości darowizny), dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Oznacza to, że darowizna może wrócić do darczyńcy, jako świadczenie ze strony obdarowanej wcześniej fundacji, jeżeli darczyńca nie posiada wystarczających środków na utrzymanie. Obdarowana fundacja może jednak zwolnić się z tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia (czyli całości darowizny).
Należy zatem podkreślić, że darowizny powinny być świadczone - czy raczej darowane - w formie aktu notarialnego. Jednak jeżeli obdarowany po podpisaniu umowy w formie pisemnej (tak więc z pominięciem aktu notarialnego) otrzyma darowiznę od przedsiębiorcy (otrzyma pieniądze czy jakieś dobra), umowa taka staje się ważna i formy aktu notarialnego już nie wymaga.
Regulacja przywołana powyżej nie uchybia przepisom, które ze względu na przedmiot darowizny wymagają zachowania szczególnej formy dla oświadczeń obu stron. Tak na przykład przeniesienie własności nieruchomości musi być wykonane w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności - ad solemnitatem. W takim przypadku umowa darowizny zawarta na piśmie, jeżeli została już wykonana nie skutkuje przeniesieniem własności gdyż darowanie nieruchomości musi być zawsze dokonane w formie aktu notarialnego.
Innym wyjątkiem jest umowa darowizny wywołująca skutki zobowiązujące - przedmiot darowizny jest oznaczony co do rodzaju (np. mąka) lub jeszcze nie istnieje (przyszłe zbiory). Spełnienie takiego świadczenia następuje dopiero w wyniku przeniesienia posiadania rzeczy lub zapłatę darowanej sumy pieniężnej. Może to nastąpić równocześnie z zawarciem nieformalnej umowy darowizny (tzw. darowizna rękodajna) albo w terminie późniejszym. W takich sytuacjach nieformalna umowa darowizny jest ważna, chociażby rzecz ruchoma stanowiąca jej przedmiot nie została obdarowanemu wydana (SN z 8.12.1980r., Orzecznictwo Sądu Najwyższego 1981 poz. 137).